โรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ (STI) ยังคงเป็นปัญหาสุขภาพระดับโลก โดยมีผู้ติดเชื้อหลายล้านรายในแต่ละปี วัคซีน คือหนึ่งในเครื่องมือสำคัญที่สามารถป้องกันโรคติดต่อบางชนิดที่ส่งผ่านการมีเพศสัมพันธ์ได้อย่างมีประสิทธิภาพ การเข้าใจเกี่ยวกับวัคซีนป้องกันโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ ว่าใครควรฉีด และควรฉีดเมื่อไหร่ เพื่อสุขภาพทางเพศที่ปลอดภัย และยั่งยืน

วัคซีน คืออะไร?

วัคซีน (Vaccine) คือ สารชีวภาพที่ถูกพัฒนาขึ้นเพื่อกระตุ้นระบบภูมิคุ้มกันของร่างกายให้สามารถจดจำ และต่อสู้กับเชื้อโรคที่อาจเข้ามาในอนาคต โดยวัคซีนมักประกอบด้วยเชื้อโรคที่ตายแล้ว อ่อนฤทธิ์ หรือชิ้นส่วนของเชื้อ เช่น โปรตีนหรือสารพันธุกรรมของเชื้อ ซึ่งไม่ก่อให้เกิดโรค แต่สามารถกระตุ้นให้ร่างกายสร้างภูมิคุ้มกันขึ้นมาได้ วัคซีนจึงถือเป็นหนึ่งในเครื่องมือที่มีประสิทธิภาพที่สุดในการป้องกันโรคติดต่อ รวมถึงโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ด้วย

การฉีดวัคซีนไม่ได้หมายความว่าผู้ได้รับจะไม่ติดโรคเลย แต่สามารถช่วยลดความรุนแรงของอาการ หรือป้องกันไม่ให้เกิดโรคในกรณีที่ร่างกายได้รับเชื้อ และยังช่วยสร้างภูมิคุ้มกันหมู่ (Herd Immunity) ในชุมชนได้อีกด้วย

วัคซีนป้องกันโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ ใครควรฉีด และฉีดเมื่อไหร่?

โรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์มีมากมายหลายชนิด แต่ไม่ใช่ทุกชนิดจะมีวัคซีนป้องกัน ปัจจุบันวัคซีนที่ได้รับการรับรอง และใช้กันอย่างแพร่หลาย มีดังนี้

วัคซีน HPV (Human Papillomavirus) ป้องกันมะเร็งปากมดลูก หูดหงอนไก่ มะเร็งทวารหนัก และมะเร็งคอหอยจากเชื้อ HPV
วัคซีนตับอักเสบบี (Hepatitis B) ป้องกันโรคไวรัสตับอักเสบบี ซึ่งสามารถติดต่อผ่านเลือดและการมีเพศสัมพันธ์
วัคซีนตับอักเสบเอ (Hepatitis A) แม้ไม่ใช่โรคทางเพศสัมพันธ์โดยตรง แต่สามารถติดต่อผ่านทางการมีเพศสัมพันธ์ทางทวารหนักได้เช่นกัน

วัคซีน HPV ใครควรฉีดและฉีดเมื่อไหร่?
- กลุ่มเป้าหมาย
  - เด็กหญิงและเด็กชายอายุ 9-14 ปี (ช่วงเวลาที่วัคซีนมีประสิทธิภาพสูงที่สุด)
  - ผู้หญิงและผู้ชายอายุ 15-26 ปี ที่ยังไม่เคยได้รับวัคซีน
  - กลุ่มชายรักชาย (MSM)
  - ผู้มีภูมิคุ้มกันบกพร่อง เช่น ผู้ติดเชื้อเอชไอวี
- ช่วงเวลาที่ควรฉีด
  - อายุ 9-14 ปี: ฉีด 2 เข็มห่างกัน 6-12 เดือน
  - อายุ 15 ปีขึ้นไป: ฉีด 3 เข็มในระยะเวลา 6 เดือน (0, 1-2 และ 6 เดือน)

วัคซีนไวรัสตับอักเสบบี ใครควรฉีดและเมื่อไหร่?
- กลุ่มเป้าหมาย
  - ทารกแรกเกิด (ในโครงการวัคซีนแห่งชาติ)
  - ผู้ใหญ่ที่ไม่เคยได้รับวัคซีนมาก่อน
  - กลุ่มเสี่ยง เช่น ผู้มีคู่นอนหลายคน ชายรักชาย ผู้ใช้เข็มฉีดยาร่วมกัน บุคลากรทางการแพทย์
- ช่วงเวลาที่ควรฉีด 3 เข็ม (0, 1 และ 6 เดือน)
- การตรวจสอบภูมิคุ้มกัน ผู้ใหญ่ควรตรวจเลือดหาแอนติบอดี หากไม่มีภูมิ อาจต้องฉีดวัคซีนกระตุ้นใหม่

วัคซีนไวรัสตับอักเสบเอ ใครควรฉีดและเมื่อไหร่?
- กลุ่มเป้าหมาย
  - ผู้ที่เดินทางไปยังประเทศที่มีการระบาด
  - ชายที่มีเพศสัมพันธ์กับชาย
  - ผู้ติดเชื้อเอชไอวี
- ช่วงเวลาที่ควรฉีด ฉีด 2 เข็ม ห่างกัน 6-12 เดือน

ข้อดีข้อเสียของวัคซีน

ข้อดี

ป้องกันโรคได้อย่างมีประสิทธิภาพ
ลดการแพร่กระจายของเชื้อในสังคม
ช่วยลดความรุนแรงของโรค หากติดเชื้อ
ลดภาระค่าใช้จ่ายในการรักษาระยะยาว

ข้อเสีย

อาจมีผลข้างเคียงเล็กน้อย เช่น ปวดบวมบริเวณที่ฉีด ไข้ต่ำๆ
ต้องฉีดตามระยะเวลาที่กำหนดจึงจะได้ผลเต็มที่
ราคาวัคซีนบางชนิดอาจสูงหากไม่ได้อยู่ในโครงการของรัฐ

วัคซีนในการป้องกัน และลดการแพร่กระจายของโรค

วัคซีนมีบทบาทสำคัญอย่างยิ่งในการควบคุมโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ และโรคติดต่ออื่น ๆ ดังนี้:

ช่วยลดอัตราการติดเชื้อในระดับประชากร เมื่อมีคนจำนวนมากได้รับวัคซีน โอกาสที่เชื้อโรคจะแพร่กระจายลดลง ทำให้คนที่ยังไม่ได้รับวัคซีนหรือไม่สามารถรับวัคซีนได้รับการปกป้องทางอ้อมจากภูมิคุ้มกันหมู่
ลดภาระค่าใช้จ่ายในการรักษา วัคซีนช่วยป้องกันโรคที่ต้องใช้การรักษาระยะยาวหรือมีค่าใช้จ่ายสูง เช่น มะเร็งปากมดลูกจาก HPV หรือโรคตับจากไวรัสตับอักเสบบี ทำให้ลดภาระทางเศรษฐกิจทั้งต่อบุคคล และระบบสาธารณสุข
เพิ่มคุณภาพชีวิต และลดการเสียชีวิตจากโรคแทรกซ้อน การป้องกันด้วยวัคซีนช่วยลดโอกาสเกิดโรคร้ายแรงที่มีผลกระทบต่อชีวิต เช่น มะเร็งจากเชื้อ HPV ตับวายจากไวรัสตับอักเสบบี ทำให้คนมีสุขภาพดีขึ้น และมีอายุยืนยาวขึ้น

คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับวัคซีนป้องกันโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์

วัคซีนเหล่านี้ปลอดภัยหรือไม่?

วัคซีนผ่านการรับรองจากองค์การอนามัยโลกและหน่วยงานสาธารณสุขทั่วโลก มีความปลอดภัยสูง ผลข้างเคียงที่พบโดยทั่วไปมักเป็นอาการเล็กน้อย เช่น ปวดบริเวณที่ฉีด ไข้ต่ำๆ อ่อนเพลีย ซึ่งจะหายไปภายในไม่กี่วัน

หากเคยมีเพศสัมพันธ์แล้ว ยังควรฉีดไหม?

ควรฉีด เพราะวัคซีนสามารถป้องกันเชื้อสายพันธุ์ที่คุณยังไม่เคยติดมาก่อนได้ แม้คุณอาจเคยสัมผัสเชื้อบางสายพันธุ์ แต่การฉีดวัคซีนจะช่วยลดโอกาสในการติดสายพันธุ์อื่นที่ยังไม่เคยมีภูมิคุ้มกันมาก่อน

วัคซีนสามารถรักษาโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ที่มีอยู่แล้วได้หรือไม่?

ไม่สามารถรักษาโรคที่มีอยู่แล้วได้ วัคซีนเป็นเพียงการป้องกันการติดเชื้อในอนาคต หากคุณติดเชื้อแล้ว ควรปรึกษาแพทย์เพื่อรับการรักษาอย่างเหมาะสม

อ่านบทความอื่นๆ เพิ่มเติม

การป้องกันย่อมดีกว่าการรักษาเสมอ โดยเฉพาะเมื่อพูดถึงโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ การฉีดวัคซีนจึงเป็นมาตรการสำคัญที่ทุกคนควรให้ความสนใจ และควรได้รับการให้ข้อมูลที่ถูกต้อง อย่ารอจนสาย ควรปรึกษาแพทย์หรือลงทะเบียนรับวัคซีนกับสถานพยาบาลที่น่าเชื่อถือวันนี้ เพื่อสุขภาพทางเพศที่ปลอดภัยในระยะยาว

เอกสารอ้างอิง

World Health Organization (WHO). WHO updates recommendations on HPV vaccination schedule. [ออนไลน์] เข้าถึงได้จาก: https://www.who.int/news/item/20-12-2022-WHO-updates-recommendations-on-HPV-vaccination-schedule
World Health Organization (WHO). Hepatitis B - Fact sheet. [ออนไลน์] เข้าถึงได้จาก: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/hepatitis-b
World Health Organization (WHO). Hepatitis A vaccines: WHO position paper, October 2022. [ออนไลน์] เข้าถึงได้จาก: https://www.who.int/publications/i/item/who-wer9740-493-512
กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข. แนวทางการให้บริการวัคซีนป้องกันการติดเชื้อไวรัสเอชพีวี (HPV) ตามนโยบายมะเร็งครบวงจร. [ออนไลน์] เข้าถึงได้จาก: https://ddc.moph.go.th/uploads/publish/1484620231024034508.pdf
กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข. รายงานประจำปีกองโรคเอดส์และโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ ปีงบประมาณ พ.ศ. 2566. [ออนไลน์] เข้าถึงได้จาก: https://ddc.moph.go.th/uploads/publish/1581420240620080615.pdf