ตรวจ HIV อายุต่ำกว่า 18 ปี ต้องให้ผู้ปกครองเซ็นไหม

ตรวจ HIV อายุต่ำกว่า 18 ปี ไม่ได้ถูกกำหนดให้ต้องมีลายเซ็นผู้ปกครองทุกกรณี เพราะแนวทางการตรวจของไทยปี 2568 ยกแนวทางของแพทยสภาไว้ว่าให้คนทุกกลุ่มวัยเข้าถึงการตรวจเอชไอวี (HIV) โดยไม่จำกัดอายุ และให้ทำขั้นตอนกับผู้ปกครองแทนหากผู้รับการตรวจเข้าใจหรือตัดสินใจเองไม่ได้ ผู้จัดวันตรวจในโรงเรียนและมหาวิทยาลัยจึงควรออกแบบงานให้นักเรียนได้รับข้อมูลและตัดสินใจเอง แทนการตั้งใบยินยอมผู้ปกครองเป็นด่านแรก

ถ้าอ่านแค่บรรทัดเดียว ให้จำว่า เกณฑ์ในแนวทางไทยคือผู้รับการตรวจ “เข้าใจและตัดสินใจเองได้หรือไม่” ไม่ใช่ตัวเลขอายุ และผลตรวจของนักเรียนเป็นความลับของนักเรียนคนนั้น

ตรวจ HIV อายุต่ำกว่า 18 ปี แนวทางไทยปี 2568 เขียนไว้อย่างไร

แนวทางการตรวจเอชไอวี ซิฟิลิส และไวรัสตับอักเสบ บี ซี ปี 2568 ของกรมควบคุมโรค ยกแนวทางปฏิบัติของแพทย์เกี่ยวกับเอชไอวี พ.ศ. 2557 ของแพทยสภามาไว้ โดยตั้งเป้าให้คนทุกกลุ่มวัยเข้าถึงการตรวจและรักษาโดยไม่จำกัดอายุ และให้แพทย์ดูแลให้มี 4 เรื่องตามความเหมาะสมของแต่ละกรณี

1. การให้คำปรึกษาก่อนตรวจ และ/หรือให้อ่านคำแนะนำ “ข้อควรรู้ก่อนการตรวจการติดเชื้อเอชไอวี”
2. การขอความยินยอมในการตรวจ
3. การแจ้งผลต่อผู้รับการตรวจ และการให้คำปรึกษาหลังทราบผล
4. การรักษาความลับของผู้รับการตรวจ และการแจ้งผลแก่ผู้เกี่ยวข้อง

ถ้าผู้รับการตรวจไม่มีความสามารถในการเข้าใจหรือตัดสินใจในขั้นตอนเหล่านี้ แนวทางให้ทำขั้นตอนดังกล่าวกับผู้ปกครองหรือผู้แทนโดยชอบธรรมแทน ซึ่งหมายถึงบิดา มารดา ผู้ปกครอง หรือผู้ดูแลอย่างใกล้ชิดที่มีสัมพันธภาพที่ดีและเป็นที่ไว้วางใจของผู้รับการตรวจ ส่วนนี้ไม่ได้ระบุอายุขั้นต่ำ การดูว่านักเรียนคนหนึ่งตัดสินใจเองได้หรือไม่จึงต้องให้ผู้ให้บริการประเมินเป็นรายคน

แปลว่าอะไรสำหรับผู้จัด: อย่าประกาศว่านักเรียนต่ำกว่า 18 ปีต้องมีใบยินยอมผู้ปกครองจึงจะตรวจได้ เว้นแต่หน่วยบริการที่มาตรวจกำหนดเช่นนั้นจริง

ใบยินยอมผู้ปกครองเป็นอุปสรรคต่อการตรวจของวัยรุ่นอย่างไร

องค์การอนามัยโลก (WHO) เขียนในแนวทางบริการตรวจเอชไอวีปี 2567 (ค.ศ. 2024) ว่า อุปสรรคสำคัญบางอย่างของวัยรุ่น คือผู้ให้บริการขาดการฝึกอบรม และนโยบายอายุความยินยอมที่ไม่สอดคล้องกัน WHO สรุปว่ารัฐบาลควรทบทวนและแก้ไขนโยบายอายุความยินยอม โดยยอมรับสิทธิของวัยรุ่นในการตัดสินใจเรื่องสุขภาพของตนเอง

ข้อมูลต่างประเทศช่วยให้เห็นทิศทาง แต่ไม่ใช่กติกาของไทย งานทบทวนนโยบายในแอฟริกาใต้สะฮาราพบว่า ในปี 2562 (ค.ศ. 2019) นโยบายที่กำหนดเกณฑ์อายุชัดเจน 63% (19 จาก 30 ฉบับ) ให้วัยรุ่นอายุ 12–16 ปีตรวจได้โดยไม่ต้องขอความยินยอมผู้ปกครอง เพิ่มจาก 37% (14 จาก 38 ฉบับ) ในปี 2556 งานนี้ศึกษาตัวนโยบาย ไม่ได้วัดจำนวนวัยรุ่นที่มาตรวจ

โรงเรียนหรือมหาวิทยาลัยจัดวันตรวจเองได้ไหม ใครต้องอยู่หน้างาน

แนวทางไทยปี 2568 อธิบายว่า ตามพระราชบัญญัติวิชาชีพเทคนิคการแพทย์ พ.ศ. 2547 ผู้ให้บริการตรวจวิเคราะห์ทางห้องปฏิบัติการต้องเป็นผู้ประกอบวิชาชีพเทคนิคการแพทย์ที่มีใบอนุญาต ครูหรือเจ้าหน้าที่กิจการนักศึกษาจึงไม่ควรเจาะเลือดหรืออ่านผลเอง

ข้อยกเว้นหนึ่งที่แนวทางยกไว้ คือระเบียบกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 3) พ.ศ. 2562 ซึ่งให้อาสาสมัครที่อยู่ภายใต้การกำกับขององค์กรภาคประชาสังคมและได้รับแต่งตั้งจากกระทรวงสาธารณสุข ให้คำปรึกษา เจาะเลือดจากปลายนิ้ว ตรวจด้วยชุดตรวจแบบง่ายที่รู้ผลเร็ว อ่านผลและรายงานผลได้ ในประชากรเป้าหมายที่มีพฤติกรรมเสี่ยงหรือผู้ที่มีเชื้ออยู่แล้ว

ถ้าเป็นสถานพยาบาลที่ออกหน่วยนอกสถานที่ แนวทางไทยระบุว่าต้องแจ้งวัน เวลา สถานที่ และรายชื่อบุคลากรทางการแพทย์ ต่อหน่วยงานผู้มีอำนาจอนุญาตล่วงหน้าอย่างน้อย 5 วัน ยกเว้นกรณีจำเป็นเร่งด่วนเพื่อควบคุมหรือป้องกันการแพร่ระบาดของโรคติดต่อตามกฎหมาย หรือเมื่อได้รับการร้องขอจากหน่วยงานภาครัฐ ซึ่งอาจแจ้งรายละเอียดภายหลังการให้บริการได้ แต่ต้องไม่เกิน 5 วัน ตามแบบที่กำหนด

แปลว่าอะไรสำหรับผู้จัด: สถาบันเป็นเจ้าภาพ ส่วนการตรวจเป็นหน้าที่ของหน่วยบริการหรือองค์กรชุมชนที่มีสิทธิตามกฎหมาย ตัวอย่างการแบ่งบทบาทดูได้จากชุดกิจกรรมตรวจ HIV ในพื้นที่ท่องเที่ยวและชุมชนชายหาดอย่างไม่ตีตรา

จัดขั้นตอนหน้างานอย่างไรให้นักเรียนตัดสินใจเองได้จริง

แนวทางไทยปี 2568 ยกหลักการ 5C ที่ WHO แนะนำไว้ ตารางด้านล่างแยกสิ่งที่แนวทางเขียน ออกจากข้อเสนอของเราสำหรับงานในสถานศึกษา

ถ้าครูหรือผู้ปกครองขอดูผลตรวจของนักเรียน ทำได้ไหม

แนวทางไทยปี 2568 ยกพระราชบัญญัติสุขภาพแห่งชาติ พ.ศ. 2550 ว่า ข้อมูลด้านสุขภาพของบุคคลเป็นความลับส่วนบุคคล ผู้ใดจะนำไปเปิดเผยในประการที่น่าจะทำให้บุคคลนั้นเสียหายไม่ได้ เว้นแต่เป็นไปตามความประสงค์ของบุคคลนั้นโดยตรง หรือมีกฎหมายเฉพาะบัญญัติให้ต้องเปิดเผย

แปลว่าอะไรสำหรับผู้จัด: รายงานกลับถึงสถาบันเป็นตัวเลขรวม เช่น จำนวนคนที่ตรวจ ถ้าผู้ตรวจมีน้อย ตัวเลขผลที่ต้องตรวจยืนยันอาจชี้ตัวคนได้ จึงควรตกลงกับหน่วยบริการว่าจะไม่รายงานตัวเลขนี้

ถ้านักเรียนต้องตรวจยืนยันผลหรืออยากมีผู้ใหญ่อยู่ด้วย ต้องเตรียมอะไร

แนวทางเรื่องเอชไอวีกับวัยรุ่นของ WHO ปี 2556 (ค.ศ. 2013) มีคำแนะนำในหมวดวัยรุ่นที่มีเชื้อเอชไอวีว่า วัยรุ่นควรได้รับคำปรึกษาเรื่องประโยชน์และความเสี่ยงต่อสุขภาพของการบอกสถานะเอชไอวีของตนกับผู้อื่น และได้รับการสนับสนุนให้ตัดสินใจเองว่าจะบอกหรือไม่ บอกเมื่อไร อย่างไร และบอกใคร WHO จัดข้อนี้เป็นคำแนะนำแบบมีเงื่อนไข (conditional) จากหลักฐานคุณภาพต่ำมาก คำแนะนำนี้ใช้กับวัยรุ่นที่ทราบแล้วว่ามีเชื้อ ส่วนผลที่ยังต้องตรวจยืนยันยังไม่ใช่สถานะเอชไอวี

ข้อเสนอสำหรับวันงานคือ ให้ผู้ให้คำปรึกษาถามว่านักเรียนอยากให้ช่วยติดต่อผู้ใหญ่คนไหน โดยไม่ตัดสินใจแทน และถ้าผลต้องตรวจยืนยัน ให้มีคนพาไปถึงนัดครั้งถัดไป ดูหลักการเตรียมเส้นทางส่งต่อเพิ่มได้ในกิจกรรมตรวจ HIV ควรพาคนไปถึงการรักษาต่อเนื่องอย่างไร

ทีมอาสาทบทวนพื้นฐานได้จากคลังความรู้เรื่องการตรวจเอชไอวีของมูลนิธิเพื่อรัก (Love Foundation) ส่วนนักศึกษาที่ไม่สะดวกตรวจต่อหน้าเพื่อน เลือกนัดตรวจเองในวันที่สะดวกได้

สื่อประชาสัมพันธ์วันตรวจควรเขียนเรื่องความยินยอมอย่างไร

• บอกให้ชัดว่าเป็นการตรวจโดยสมัครใจ และออกจากคิวได้ทุกขั้นตอน
• บอกว่าผลแจ้งเฉพาะตัวผู้ตรวจ เมื่อตกลงกับหน่วยบริการแล้วจริงเท่านั้น
• ใส่ชื่อหน่วยบริการ เพื่อให้นักเรียนและผู้ปกครองตรวจสอบได้
• ไม่เขียนเงื่อนไขอายุหรือใบยินยอมที่หน่วยบริการไม่ได้กำหนด

ตัวอย่างข้อความโพสต์: “วันตรวจเอชไอวีที่ลานกิจกรรม ตรวจโดยสมัครใจ มีคนคุยให้ฟังก่อนตรวจ ผลแจ้งเฉพาะคุณ”

คำถามที่พบบ่อย

นักเรียนอายุ 15 ปี ตรวจเอชไอวีในวันกิจกรรมโดยไม่บอกพ่อแม่ได้ไหม

แนวทางไทยปี 2568 ไม่ได้ใช้อายุเป็นเกณฑ์ในส่วนนี้ แต่ดูว่าผู้รับการตรวจเข้าใจและตัดสินใจเองได้หรือไม่ ผู้ให้บริการหน้างานเป็นผู้ประเมินเป็นรายคน

ถ้าโรงเรียนมีระเบียบให้ผู้ปกครองเซ็นทุกกิจกรรม ทำอย่างไร

ผู้จัดอาจแยกใบอนุญาตเข้าร่วมกิจกรรม เช่น ฟังบรรยาย ออกจากการตัดสินใจตรวจที่นักเรียนทำกับผู้ให้บริการเป็นการส่วนตัว และตกลงรูปแบบนี้กับหน่วยบริการและฝ่ายบริหารก่อนประกาศ

ครูหรือนักศึกษาอาสาช่วยอะไรได้บ้าง

ช่วยต้อนรับ จัดคิว และแจกสื่อได้ ส่วนการเจาะเลือดและอ่านผลต้องเป็นผู้ที่กฎหมายอนุญาต เช่น นักเทคนิคการแพทย์ที่มีใบอนุญาต

สรุป

วันตรวจเอชไอวีในสถานศึกษาไม่จำเป็นต้องเริ่มจากใบยินยอมผู้ปกครอง แนวทางไทยปี 2568 ให้ทุกกลุ่มวัยเข้าถึงการตรวจโดยไม่จำกัดอายุ งานของผู้จัดคือหาหน่วยบริการที่ถูกกฎหมาย ใช้หลัก 5C และรักษาความลับของผลรายคน บทความนี้สรุปแนวทาง ไม่ใช่คำปรึกษาทางกฎหมาย ระเบียบของสถานศึกษาหรือหน่วยบริการอาจกำหนดเพิ่ม ให้ตกลงกับหน่วยบริการก่อนประกาศ

แหล่งอ้างอิง

• กรมควบคุมโรค. แนวทางการตรวจวินิจฉัยและการตรวจติดตามการรักษาการติดเชื้อเอชไอวี ซิฟิลิส และไวรัสตับอักเสบ บี ซี ปี 2568
• WHO: Guidance for HIV testing services among priority populations (2024)
• WHO: HIV and adolescents, recommendations (2013)
• Adolescents and age of consent to HIV testing (PMC)